УДК 371.214

МЕТОДЫ И ПРИЕМЫ СЛОВАРНОЙ РАБОТЫ НА УРОКАХ ОСЕТИНСКОГО ЯЗЫКА В НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЕ

Туаева Лариса Ахсарбековна1, Теблоева Зарина Ботазовна2
1Северо-Осетинский государственный педагогический институт, кандидат педагогических наук, доцент кафедры осетинской филологии
2Северо-Осетинский государственный педагогический институт, обучающаяся 4 АН курса факультета лингвистики

Аннотация
В статье раскрывается роль словарной работы на уроках осетинского языка в начальной школе, а также представлены методы и приемы реализации словарной работы для более успешного обучения младших школьников художественной лексике на осетинском языке.

Ключевые слова: младшие школьники, осетинский язык, словарная работа, художественная лексика


METHODS AND TECHNIQUES OF DICTIONARY WORK IN THE OSSETIAN LANGUAGE LESSONS IN ELEMENTARY SCHOOL

Tuaeva Larisa Ahsarbekovna1, Tebloeva Zarina Botazovna2
1North Ossetian State Pedagogical Institute, candidate of pedagogical sciences, associate professor of ossetian philology
2North Ossetian State Pedagogical Institute, 4th year student, Learning Academy, course Faculty of Linguistics

Abstract
The article reveals the role of dictionary work on the lessons of the Ossetian language in primary school, as well as provides the methods and techniques of realization of dictionary work to better training of younger schoolboys of artistic vocabulary in the Ossetian language.

Keywords: artistic vocabulary, dictionary work, the Ossetian language, younger students


Библиографическая ссылка на статью:
Туаева Л.А., Теблоева З.Б. Методы и приемы словарной работы на уроках осетинского языка в начальной школе // Филология и литературоведение. 2016. № 2 [Электронный ресурс]. URL: http://philology.snauka.ru/2016/02/1926 (дата обращения: 03.05.2017).

Дзырдуатон куысты мадзæлттæ райдайæн скъолайы ирон æвзаджы урокты

Фæстаг азты ирон адæм телевизорæй, радиойæ, газет «Рæстдзинад»-ы фæрстыл дзурынц æмæ сагъæс кæнынц не’взаджы хъысмæтыл, не’гъдæуттæ сæ гаччы сбадын кæныныл. Фыссынц хуымæтæг адæм, фыссынц ирон интеллигенцийы минæвæрдтæ, уæлдайдæр та, национ сæрыстырдзинад фылдæр кæмæ ис, уыдон. Уымæн æмæ хорз æмбарынц, æвзаг куы фесæфа, уæд сæфы национдзинад, æгъдау куы фесæфа – уæд та сæфы адæймагдзинад. Къостайы загъдау «Адæмæн се’гъдау сæ гакк у».

Сусæггаг нæу, куыдфæндыйы цæстæй акастыстæм не’взагмæ. Уый фæдыл абон ирон адæмы бæрæг хай сæ мадæлон æвзагыл дзургæ дæр нæ кæнынц, кæсын æмæ фыссын та уæвгæ дæр нæ зонынц. Сыгъдæг, æнæрхæцгæ ирон æвзагыл чи дзуры, ирон æгъдæуттæ хорз чи зоны, уыцы адæймæгтæ сты хæрз стæм.

Дзырд дæр ыл нæй – чысыл мæты нæ бахаудтам. Уавæр фæхуыздæр кæнынæн цы малзæлттæ арæзт цæуы, уыдон нырма хæрз чысыл сты, æмæ,  кæд скъолаты ирон æвзаг ахуыр кæныны хъуыддагмæ не’ргом тынгдæр аздæхтам, уæддæр нæ къухы бирæ нæма бафтыд.

Ахæм уавæрмæ цæмæн æрцыдыстæм, уыцы аххосæгтыл бирæ цæуы дзырд. Фæлæ цыфæнды куы уа, уæддæр бинонтæ, скъола, ахуыргæнæг сты æппæтæй ахадгæдæр æвзаджы хъысмæты.

Уымæ гæсгæ, ирон æвзаджы ахуыргæнæгыл ныртæккæ ис егъау хæстæ æвæрд: иттæг хорз зонын мадæлон æвзаг; иудадзыг хъус дарын мадæлон æвзаджы рæзты фарстатæм; иугæндзон куыст кæнын хи цæттæдзинадыл; теоретикон зонындзинæдтæ фылдæр кæныныл архайын; царды алы къабазы ивддзинæдтæм къæрцхъус уæвын; сабитыл æнувыд уæвын, зæрдæйæ сыл аудын.

Æппæт уыцы æууæлтæй ирон æвзаджы ахуыргæнæг æххæст куы уа, уæд йæ уроктæ уыдзысты мидисджын. Урокæн та ис æппæты сæйрагдæр ахадындзинад мадæлон æвзаг зонынæн, уарзынæн, æппынвæстаг – аккаг бынаты йæ сæвæрынæн.

Сывæллæтты хъомылады ахуыргæнæджы фæлгонцы ахадындзинад ныртæккæйæ ахсджиагдæр никуы уыд.

Ахуыргæнæгæн йæ сæйраг хæс у алы урокмæ дæр лæмбынæгæй цæттæ кæнын . Аразын сæ наукон , эстетикон, хъомыладон бындурыл.

Урочы алы этап дæр хъуамæ ахуыргæнæгæн уа хъуыдыгонд.

Ирон æвзаг æмæ литратурæйы урокты егъау ахадындзинад ис урочы этап – дзырдуатон куыстæн.

Дзырдуатон куыст раст арæзт куы цæуа алы урочы дæр, уæд уый уæлдай æххуыс у сывæллæттæн аив литературон æвзагыл дзурынæн, дзырдарæхст уæвынæн, дзырдтæн сæ нысаниуджытæ зонынæн, куыдфæстагмæ -сæ дзырдуат хъæздыгдæр кæнынæн.

1-аг къласы программæ домы ныхасы рæзтыл кусын, цæмæй скъоладзауты дзырдуат уæрæхдæр æмæ активондæр кæна. Программæмæ гæсгæ, ныхасы рæзтыл кусыны фæрæзтæ сты алыхуызон:

- дзырдтæ-предметты нæмттæ, миниуджытæ, архайджытæн сæ нысан раст иртасын,  дзырд цы хъуыды амоны, уый æнæкъуылымпыйæ бацамонын;

- нывмæ гæсгæ цыбыр радзырд саразын, иу къорд хъуыдыйæдтæн иумæйаг темæ сбæлвырд кæнын;

- бирæнысанон дзырдты тыххæй хуымæтæг зонындзинæдтæ раттын, кæсинаг текстты аив бынæттæ æмбарын;

-исты цауы фæдыл ныхас фæдаргъдæр кæнынмæ арæхсын;

- экскурситы фæстæ хабæрттæ радзурын фæразын, афæдзы афонтæм цæст дарын æмæ сын сæ хицæндзинæдтæ иртасын;

-дзырдтæй ныв саразыныл фæлтæрын (ахуыргæнæджы æххуысæй);

-базон-базонты хъуыды раргом кæнын зонын.

Алы дзырд дæр сывæллæттæ хъуамæ базоной сæ нысаниуæгмæ гæсгæ, сæ растфыссынадмæ гæсгæ, хъуамæ ныффидар уой сæ дзырдуаты æмæ сæ пайда кæной иудадзыг дæр.

Дзырдуат хъæздыгдæр кæнынæн æххуыс сты:

- ирон æвзаг æмæ кæсыны уроктæ;

- æрвылбоны ныхас мадæлон æвзагыл царды алы уавæрты;

- аив литературæйы уацмысты тексттæ;

- дзыллон информацийы фæрæзтæ;

- уацмыстæ (кæнæ уыдонæй скъуыддзæгтæ) наизусть ахуыр кæнын.

Æппæт æцы мадзæлттæ иумæ æххуыс сты сывæллоны дзырдуат уæрæхдæр æмæ активондæр кæнынæн.

Скъоладзауты дзырдуат вæййы активон æмæ пассивон.

Активон дзырдуатмæ хауынц , сывæллæттæ æрвылбон кæнæ арæх кæмæй пайда кæнынц, ахæм дзырдтæ. Уыцы дзырдты руаджы хъæздыг кæны сæ дзырдуат, рæзынц сæ арæхстдзинæдтæ æвзаджы фæзилæнтæй пайда кæнынмæ.

Пассивон та у, активон дзырдуаты руаджы хъæздыгдæр чи кæны уый.

Пассивон дзырдуатмæ хауынц, арæх кæмæй нæ пайда кæнынц, фæлæ сæ хъуыды кæмæн æмбарынц,уыцы дзырдтæ.

Вæййы афтæ, æмæ дзырдтæ пассивон дзырдуатæй рахизынц æвзаджы активон дзырдуатмæ. Дзырдты нысаниуæг амонынæн алы урочы дæр аразын хъæуы дзырдуатон куыст. Дзырдуатон куыст аразынæн ис алыхуызон принциптæ:

1. Ног дзырд урочы амынд цæуы иннæ дзырдтæй иппæрдгондæй нæ, фæлæ семæ æнгом бастæй:  нæрын – арв нæры.

2. Бирæнысанон дзырдтæн ахуыргæнæг амоны раздæр сæ комкоммæ нысаниуæг, стæй та – сæ ахæсгæ нысаниуæг:

сызгъæрин къухдарæн – сызгъæрин адæймаг; сызгъæрин зæрдæ; сызгъæрин фæззæг.

3. Ног дзырд хуыздæр вæййы йæ райдайæн формæйы амонын: хъæддзау, хъæдгай-хъæд-райд.формæ.

Цæмæй активон æмæ пассивон дзырдуат уæрæхдæр кæной, уый тыххæй пайда кæнæм алыхуызон мадзæлттæй. Уыдон сты:

  1. Бирæвæрсыг цæстуынгæ æрмæг:

а) алыварсуæвæг предметтæ (стъол, фæйнæг, бандон, къулыгазет);

æ) ахуыргæнæг йемæ цы предметтæ æрбахæссы къласмæ, уыдон;

б) къласмæ æрбахæссæн кæмæн нæй, , уыцы предметтимæ сывæллæтты базонгæ кæнын экскурсийы рæстæг;

в) нывтæй пайда кæнын (ног дзырдтæ бацамонынæн равдисын предметы ныв ахуыргæнæджы комментаритимæ).

2. Итерактивон фæйнæг.

Зындгонд ахуыргонд-педагог К.Д. Ушинский амыдта:

«Детская природа требует наглядности. Учите ребенка каким-нибудь неизвестным словам, и он будет долго и напряженно мучиться над ними, но свяжите с картинками 20 таких слов, и ребенок схватит их налету».

  1. Дзырдтæ уырыссаг æвзагмæ тæлмац кæнын:

гæды бæлæстæ – тополя;

цæрдæг – бодро;

ирдгæ – утренний ветер, холодный ветер.

  1. Дзырдтæм синонимтæ æвзарын:

хъæздыг – исджын, бонджын, мулкджын;

æрдхорд – æмбал;

бецау – мæгуыр, мæгуырæг;

æмбис – æрдæг.

  1. Дзырдты нысаниуæг амонын, æндæр хуызы сæ зæгъгæйæ (широкое толкование слова):

илци – æлдæрттæ цы фиддон истой, æфцæджы сæрты ахизыны тыххæй, уый;

кæвдæсард – кæвдæсы чи райгуырд, уый; йæ царды уавæртæм гæсгæ, хъæздгуытимæ абаргæйæ, сау адæмыл нымад чи уыд, ахæм.

  1. Дзырдты æмбарынад контекстмæ гæсгæ.
  2. Дзырдтæн йæ арæзтыл кусын: хæрздæф, раздзог, бæлццон.

Ног дзырдтæ ныффидар кæныны мадзæлттæ

Дзырдуатон куыстæн йæ сæйрагдæр хæс у сывæллæтты активон дзырдуат уæрæхдæр кæнын. Уымæ гæсгæ, сывæллæттæ цы ног дзырдтимæ базонгæ вæййынц, уыдон фæхъæуы ныффидар кæнын, цæмæй сæ пайда кæной, ныффидар уой сæ дзырдуаты, ныхасы, хъуыдыйы. Уый тыххæй та пайда кæнын хъæуы ахæм мадзæлттæй:

  1. Дзырдбæстытæ æмæ хъуыдыйæдтæ аразын:

а) предмет æвдисæг дзырдтæм архайд æвдисæг дзырдтæ æфтауын: кусæг кусы;

æ) архайд æвдисæг дзырдтæм предмет æвдисæг дзырдтæ æфтауын: уары къæвда; луарын ссад;

б) предмет æвдисæг дзырдтæм миниуæгæвдисæг дзырдтæ æфтауын: хæххон уддзæф, рог дымгæ, уынгæг ком.

2. Ахуыргæнæджы фæрстытæн дзуæппытæ дæттын. Ахуыргæнæг фарст раст куы сæвæра, уæд уый у дзуаппæн йе’мбис:

- Кæд æфснайынц адæм сæ тыллæг?

-Адæм сæ тыллæг æфснайынц фæззæджы.

- Цæмæй æфснайынц мæнæу?

 - Мæнæу æфснайынц комбайнæй.

3. Скъоладзауты дзырдуæттæ:

а) нывтæй арæзт дзырдуæттæ. Ацы дзырдуæтты ныхасынц, сывæллæттæ цы предмет амонæг ног дзырдтимæ зонгæ кæнынц, уыдонæн сæ нывтæ. Уыцы куыст кæнæм 1-аг къласы, кæсын æмæ фыссын куы нæма фæзонынц, уæд;

æ) алфавитон дзырдуат (2-аг къласæй). Ацы дзырдуаты сывæллæттæ фыссынц зын фыссæн æмæ дзурæн дзырдтæ;

б) къулыл ауындзгæ дзырдуæттæ;

в) интерактивон фæйнæг.

Дзырдуатон куыст вæййы алы урочы дæр. Æххуыс у æрмæг хуыздæр бамбарынæн. Дзырдуатыл кусгæйæ ма сывæллæттæ базонгæ вæййынц ахæм иппæрдон нысаниуæгджын дзырдтимæ, куыд æфсарм, æууæнк, хæс, фарн æмæ æнд.

Дзырдуатон куысты руаджы сывæллæтты удыхъæд кæны хъæздыгдæр, рæсугъдддæр, сæ зонындзинæдтæ – фылдæр.


Библиографический список
  1. Дзуцев Э.С. О системе обучения связной русской речи в осетинской школе//Системность в учебно- воспитательном процессе. – Орджоникидзе, 1983.
  2. Скороход Л.Н. Словарная работа на уроках русского языка. – М., 1990.
  3. Ушинский К.Д. Избранные педагогические сочинения в двух томах. Т.1. – М.: Просвещение,1974.
  4. Трус Н.С., Мустаева А.Ф. Методические рекомендации по организации словарно-орфографической работы в начальной школе. – Уфа, 2007.
  5. Дзампаева Л.Г., Дзасохова Ф.К., Дзодзикова З.Б. и др. Программа по осетинскому языку для 1-11 классов. Владикавказ: Издательство «СЕМ», 2014. – 76 с.
  6. Дзусова Б.Т Межкультурная коммуникация на занятиях по родному языку. В Сборнике: Четвертые Абаевские чтения. Материалы Региональной Научной Конференции по проблемам сохранения, развития и изучения национальных языков и культур народов России. А.Ф. Кудзоева (Отв. Ред.). 2012. С. 206-208.
  7. Дзусова Б.Т Формирование коммуникативной компетентности в процессе обучения в двуязычной среде. В сборнике: Актуальные проблемы современного образования в условиях двуязычия Материалы II Всероссийской научно-практической конференции, посвященной 100-летию профессора К.Е. Гагкаева. Под редакцией Р.П. Бибилова. 2013. С. 207-209
  8. Дзусова Б.Т., Аджиева Л. Семантико-стилистические особенности языковых средств в поэзии К.Л.Хетагурова. В книге: Молодежь и наука Сборник студенческих научных статей. Владикавказ, 2013. С. 190-193.
  9. Гацалова Л.Б. Неология как наука в общей парадигме современного языкознания: автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук /Кабардино-Балкарский государственный университет им. Х.М. Бербекова. Нальчик, 2005
  10. Дзусова Б.Т., Доева З.У., Рамонова Э.М Роль республиканского радио и телевидения в популяризации осетинского национального речевого этикета. Современные наукоемкие технологии. 2014. № 12-1. С. 113a
  11. Дзусова Б.Т., Теблоева З.Б Система упражнений по речевому развитию младших школьников на основе восприятия картин. Азимут научных исследований: педагогика и психология. 2015. № 4 (13). С. 40
  12. Туаева Л.А. Методика изучения произведений малого жанра в начальной школе в условиях полилингвальности. Вектор науки Тольяттинского государственного университета. Серия: Педагогика, психология. 2014. № 4 (19). С. 171-174.
  13. Туаева Л.А. Из истории просветительства в Северной Осетии (начало XX века): Б.А. Алборов. В сборнике: Основные направления развития национальных литератур на рубеже XX-XXI веков Памяти Темирболата Мамсурова и Инала Канукова. Материалы Международной научно-практической конференции . 2010. С. 253-258.
  14. Борукаева А., Туаева Л.А. Эстетика осетинского детского фольклора (материнская поэзия). В сборнике: Молодежь и наука Сборник студенческих научных статей. Государственное бюджетное образовательное учреждение высшего профессионального образования. Владикавказ: СОГПИ, 2014. С. 69-74.
  15. Гацалова Л.Б., Парсиева Л.К. Этноспецифика эмотивных устойчивых сочетаний в осетинском языке //Вестник Челябинского государственного университета. 2010. № 29. С. 53-56.
  16. Парсиева Л.К., Гацалова Л.Б., Мартазанов А.М. Особенности звукового строя русского, осетинского и нахских языков //Международный журнал прикладных и фундаментальных исследований. 2014. № 9-2. С. 153-154.


Все статьи автора «Бекоева Марина Ивановна»


© Если вы обнаружили нарушение авторских или смежных прав, пожалуйста, незамедлительно сообщите нам об этом по электронной почте или через форму обратной связи.

Связь с автором (комментарии/рецензии к статье)

Оставить комментарий

Вы должны авторизоваться, чтобы оставить комментарий.

Если Вы еще не зарегистрированы на сайте, то Вам необходимо зарегистрироваться: